کد خبر : 63981
تاریخ انتشار : جمعه ۲۴ دی ۱۳۹۵ - ۲:۱۲
151 مشترک

اصلی ترین عامل برای رسیدن به قله آرامش و غلبه بر اضطراب

اضطراب و تنش های روانی از مهم ترین عوامل آسیب زائی هستند که جامعه بشری کنونی را بیش از گذشته تهدید می کنند و عوارض ناشی از آنها در زندگی فردی و اجتماعی کاملاً محسوس بوده، انسان را از بسیاری از امکانات محروم می کنند و اختلالات روانی فراوانی را به وجود می آورند.

به گزارش وعده صادق ، اضطراب واکنش فرد در مقابل یک عمل نابهنجار ناشی از تحریکات بیرونی یا درونی است و موجب می گردد که فرد نتواند از موقعیت کنونی خود لذت ببرد.(۱) اضطراب بیشتر در کسانی مشاهده می شود که با فشارها و موقعیت های خطرناک اجتماعی مواجه هستند. افرادی که در محیط های تهدیدآمیز زندگی می کنند، دچار تنش، نگرانی، بی انگیختگی و بی قراری بیشتری می شوند.

مکتب حیات بخش اسلام با الهام از سیره پیشوایان معصوم«ع» و آموزه های وحیانی برای کاهش این پدیده و تأمین آرامش افراد، راهبردهایی را ارائه کرده که در این نوشتار به بیان اهمّ آنها خواهیم پرداخت.

 

ایمان به خدا

در تعالیم حیات بخش اسلام «ایمان به خدا» اصلی ترین عامل برای رسیدن به قله آرامش و غلبه بر اضطراب محسوب می شود. حضرت علی«ع» در این باره می فرمایند: «الایمان امان(۲): ایمان یعنی امنیت و آرامش.

زندگی بشر همواره با فراز و فرودها، خوشی ها و کامیابی و شکست ها و ناکامی ها همراه است. بدیهی است که آدمی باید با رنج ها و مصایب دست و پنجه نرم و تلخی ها را به شیرینی ها مبدل کند. برخی از حوادث جهان مثل پیری قابل پیشگیری نیستند و انسان خواه ناخواه به سوی پیری گام برمی دارد و ناتوانی، ضعف و سایر عوارض چهره زندگی او را دگرگون می سازد.

علاوه بر این، اندیشه مرگ و نیستی، چشم بستن از هستی، جدایی از کسانی که به آنان دلبستگی داریم، انسان را رنج می دهد و سبب اضطراب می شود، اما ایمان به خدا و باور قلبی در نهاد آدمی مقاومت ایجاد می کند و تلخی ها را قابل تحمل می گرداند. فرد با ایمان می داند که هر چیزی در جهان حساب معینی دارد و اگر واکنش در برابر سختی ها و کمبودها مطلوب باشد، به نحو احسن از سوی خداوند متعال جبران می شود. انسان مؤمن در دوران کهولت نگرانی و اضطراب خویش از مرگ را با کوشش در کارهای نیک که در زبان دین «عمل صالح» نامیده می شود، برطرف می سازد و از نزدیک شدن مرگ دچار اضطراب نمی شود.(۳)

روان شناسان بزرگی چون «اریک فروم»، «ویلیام جیمز» و دیگران هم به این حقیقت اشاره کرده و ایمان به خدا را اساس آرامش و سلامت روان دانسته اند.(۴)

یاد خدا

قرآن کریم راه درمان تمام نگرانی ها و اضطراب ها را یاد خدا معرفی می کند و می فرماید: «… الا بذکر الله تطمئن القلوب؛(۵) آگاه باشید که یاد خدا باعث آرامش دل هاست».

یکی از مصادیق یاد خدا «نماز» است. خداوند سبحان فلسفه نماز را ظهور یاد خود در دل ها بیان کرده است؛ لذا می فرماید: «اقم الصلوه لذکری؛(۶) نماز را به خاطر یاد من به پا دار».

دل آدمی تنها با یاد و ذکر خدا آرام می گیرد، بنابراین تنها چیزی که غربت مرگ بار آدمی و سرگردانی اضطراب انگیز او را به روشنی و صفا مبدل می کند، خلوت با پروردگار و عبادت اوست. یاد خدا به نهانخانه درون انسان نفوذ می کند، مأنوس تر از آغوش مادر برای کودک شیرخوار، به انسان آرامش و راحتی می بخشد و همچون چراغ فروزان از آغاز تا پایان عمر به آدمی گرمی و نشاط می دهد. اگر کسی با این منبع نور ارتباط داشته باشد، بزرگراه زندگی را گم نخواهد کرد. تنها داروی بیماران ناامید، یاد خداست.

مولای متقیان علی«ع» نماز خواندن و مناجات با خداوند را بالاترین لذت می دانست و خداوند را نه به خاطر شوق بهشت و نه از ترس جهنم که به خاطر سزاوار بودنش پرستش می کرد.(۷)

یاد خدا قلب انسان را با طمأنینه آباد می گرداند و نمازگزار در سایه لطف پروردگار یقین می یابد که می توان خیالات باطل را از خود دور کرد و از هیچ چیز نهراسید. نبی اکرم«ص» فرموده اند: «مثل البیت الذی یذکرالله تعالی فیه و البیت الذی لا یذکر الله فیه مثل الحی و المیت(۸): مثل خانه ای که در آن از خدا یاد می شود و خانه ای که در آن ذکری از خدا به میان نمی آید، مثل زنده و مرده است».

دلی که مرکز یاد و ذکر خداست، آباد و آرام و دل خالی از یاد خدا تهی، ویران، تاریک و پر از اندوه و اضطراب است. تنها یاد و ذکر خداست که دل های مریض و روان های پریشان را مداوا می کند و آرامش واقعی را به ارمغان می آورد.

امام صادق«ع» می فرمایند: «چون یکی از شما را غم و اضطراب دربرگیرد، وضو بگیرد و به مسجد رود و دو رکعت نماز بخواند و برای رفع اندوه خود، خدا را یاد کند که خداوند فرموده است از صبر و نماز یاری بجویید».(۹)

گاندی می گوید: «یاد خدا و نماز، زندگی مرا نجات داد. بدون آن باید از مدت ها پیش دیوانه می شدم. من در تجارب زندگی خود، تلخکامی های بسیار داشته و اگر توانسته ام بر این ناامیدی ها چیره شوم، به خاطر نماز بوده است. هر چه زمان گذشت، اعتقاد من به خداوند و نیازم به نماز بیشتر شد و بدون آن زندگی برایم سرد و تهی بود».(۱۰)

یکی از عوامل آرامش روان و سلامتی روح، نماز و یاد خداست که اگر با توجه و معنویت اقامه گردد، آثار و برکات ویژه ای در زندگی فرد خواهد داشت و اگر ارتباط با آن منبع عظمت و رحمت قطع باشد، نگرانی و دلواپسی و به بیماری های روانی اجتناب ناپذیرند.

دعا

یکی از مهم ترین آموزه های تربیتی اسلام یا همان خواست قلبی و وسیله تقرب عبد به معبود است که طی آن فرد مستقیماً با خداوند ارتباط برقرار می کند. قرآن کریم می فرماید: «… ادعونی استجب لکم…؛(۱۱): بخوانید مر ا تا اجابت کنم شما را».

امام صادق «ع» می فرمایند: «دعا کن که شفای همه دردهاست.»(۱۲) انسان در دعا با خدا مناجات می کند و از مشکلات زندگی به او پناه می برد. دعا احساس مذهبی انسان را تقویت می کند، رابطه انسان و خدا را مستحکم می سازد و در او احساس لذت و شادی را پدید می آورد. برعکس، وقتی انسان از غیرخدا چیزی را درخواست می کند، احساس ذلت و خواری به او دست می دهد و این احساس بر سلامت روانی او تأثیر می گذارد. در انسان این گرایش وجود دارد که در سختی و فشار به قدرت و تکیه گاهی روی آورد و چه قدرت و تکیه گاهی اصیل تر و قابل اعتمادتر از قدرت لایزال الهی است؟

برخی هنگامی که دچار سختی ها و از همه اسباب مادی ناامید می شوند، به خدا رو می آورند، ولی وقتی سختی ها فروکش می کنند، به غفلت برمی گردند. قرآن کریم می فرماید: «و اذا مس الانسان الضر دعانا لجنبه او قاعداً او قائماً؛(۱۳) هنگامی که به انسان آسیبی برسد، ما را در حالت های نشسته و ایستاده می خواند.»

یکی از روان شناسان می گوید: «امروزه یکی از علوم یعنی روان پزشکی همان چیزهایی را تعلیم می دهد که پیامبران تعلیم می دادند، زیرا روان پزشکان دریافته اند که دعا نگرانی، تشویش، هیجان و ترسی را که موجب ناراحتی های ماست برطرف می کند.»(۱۴)

دکتر آلکسیس کارل می گوید: «دعا محکم ترین و بالاترین حلال مشکلات است. تأثیر دعا واقعاً شگفت انگیز است. قدرت دعا و نیایش نشانه آزاد شدن انرژی است. همان طور که به کمک تکنیک های علمی انرژی اتمی را آزاد می کنند، با استفاده از قدرت دعا و از طریق شگردهای علمی می توان انرژی معنوی را آزاد ساخت. آثار این قدرت انرژی زا بر بسیاری از مردم آشکار است.۱۵)

دعا و خواندن خداوند دو اثر مهم در آرامش روان دارد: یکی اینکه دعا از مصادیق یاد خدا و ذاتاً موجب آرامش است و دیگر اینکه اگر انسان با تمام شرایط دعا کند، دعای او مستجاب خواهد شد. خداوند سبحان در باره حضرت ایوب«ع» می فرماید: «و ایوب اذ نادی ربه انی مسنی الضر و انت راحم الراحمین فاستجبنا له فکشفنا ما به من ضر…؛(۱۶) و ایوب«ع» وقتی که پروردگار خود را صدا زد که مرا رنجی سخت رسیده است و تو بخشنده ترین بخشندگان هستی، او را اجابت کردیم و هر چه رنج و اندوه به او رسیده بود، از وی زایل ساختیم…».

انس با قرآن

تلاوت قرآن و به کارگیری تعالیم آن در زندگی فردی و اجتماعی، تأثیر به سزایی در آرامش و سلامت روان دارد. خداوند متعال قرآن را مایه هدایت و شفای مؤمنان معرفی کرده است: «و ننزل من القرآن ما هو شفاء و رحمه للمؤمنین و لا یزید الظالمین الا خسارا؛(۱۷) و ما برای مؤمنان آنچه را که از قرآن مایه درمان و رحمت است، نازل می کنیم و ستمگران را چیزی جز زیان نمی افزاید.»

علامه طباطبایی(ره) در ذیل آیه ۸۲ سوره اسراء می نویسند: «مراد از بیماری چیزی نیست جز آنچه که ثبات قلب و استواری نفس را مختل می سازد از قبیل انواع شک و تردید که موجب اضطراب درونی و تزلزل باطنی گشته و انسان را به سوی باطل و پیروی از هوا و هوس متمایل می سازد.(۱۸) قرآن کریم با حجت های استوار و برهان های درخشان، انواع تردیدها و شبهه هایی را که در راه عقاید و معارف حقیقی پیش می آید، از بین می برد و با موعظه های شافی انحراف ها و اضطراب های دل را می زداید. لذا قرآن شفای مؤمنان نامیده شده است.»(۱۹)

پیامبر«ص» در این زمینه می فرمایند: «هرگاه فتنه ها همچون پاره های شب تار شما را فراگرفت، به قرآن متمسک شوید. هر کس قرآن را پیشوای خود قرار دهد و به آن پناه ببرد، خداوند او را در بهشت پرنعمت جای می دهد.»(۲۰)

کسانی که تاریخ اسلام را مطالعه و مراحل مختلف دعوت پیامبر«ص» را از روزهای آغازین دنبال می کنند، می توانند تأثیر عظیمی را که قرآن در نفوس پیروان نبی مکرم«ص» برجای گذاشته است، به وضوح مشاهده کنند.(۲۱)

در هر عصری قرآن کریم انسان های وارسته ای را تربیت کرده که از سلامت فکر و اخلاق متعالی برخوردار بوده اند زیرا در این کتاب عظیم نیروی معنوی مستحکمی وجود دارد که در نفس انسان تأثیری شگرفت برجای می گذارد. این نیرو باعث بیداری وجدان و صیقل روح انسان می شود و به دور از اضطراب و نگرانی ادراک و تفکرش را بیدار و بصیرتش را جلا می بخشد.(۲۲)

صبر

یکی زا راهکارهای مقابله با اضطراب و نگرانی، بهره مندی از روحیه صبر و بردباری است. صبر انسان را نیرومند، قابل اعتماد و متکی بر خویشتن می سازد. حضرت علی«ع» می فرمایند: «… و علیکم بالصبر فان الصبر من الایمان کالرأس من الجسد و لا خیر فی جسد لا رأس معه و لا فی ایمان لاصبر معه؛(۲۳) صبر برای ایمان همانند سر است برای انسان».

صبر علاوه بر اینکه آثار ارزشمندی در زندگی دنیا برای انسان دارد، پاداش بی حساب الهی را نیز به دنبال دارد. قرآن کریم در این زمینه می فرماید: «انما یوفی الصابرون اجرهم بغیر حساب؛(۲۴) فقط انسان های بردبار بدون حساب پاداش داده می شوند.»

پیامبر«ص» با تحمل بیشترین سختی ها و مصیبت ها در برابر بی مهری ها، کینه توزی ها، دشمنی ها و جهالت افراد از این آموزه مهم الهی در سیره عملی خویش استفاده می کردند. حضرت علی«ع» در باره مشکلات رسالت پیامبر«ص» می فرمایند: «… پیامبر«ص» در راه رضایت حق در کام هرگونه سختی فرو رفت و جام مشکلات و ناگواری ها را جرعه جرعه نوشید. روزگاری خویشاوندان ایشان به دورویی و دشمنی پرداختند و بیگانگان در کینه توزی و دشمنی علیه ایشان متحد شدند.»(۲۵)

در آیات متعددی از قرآن کریم به آن حضرت امر شده است که در برابر امور گوناگون صبر و بردباری داشته باشند: «فاصبر کما صبر اولوالعزم من الرسل و لاتستعجل لهم؛(۲۶) ای پیامبر! تو هم مانند پیامبران اولوالعزم صبور باش و برای عذاب امت تعجیل مکن.» حضرت می فرمودند: من برانگیخته شدم تا کانون بردباری، معدن دانش و مسکن شکیبایی باشم.»(۲۷)

مهم ترین اثر صبر و بردباری تأمین آرامش و سلامت جسم و روح است؛ زیرا این نعمت انسان را از اقدام عجولانه و نامعقول بازمی دارد و او را به تعقل و تأمل می کشاند و همین سبب می شود تا از بسیاری اقدامات که ضررهای جسمی و روحی جبران ناپذیری دارند، پیشگیری نماید.

توکل

توکل یکی از عوامل اضطراب و نگرانی انسان انجام کارهای مهم و سرنوشت ساز است که تأثیر به سزایی بر سلامت روان انسان دارد. توکل به انسان جرئت اقدام به انجام کار می دهد. قرآن کریم در این زمینه می فرماید: «… فاذا عزمت فتوکل علی الله ان الله یحب المتوکلین؛(۲۸) پس هنگامی که تصمیم بگیری کاری را انجام دهی بر خدا توکل کن زیرا خداوند اعتمادکنندگان را دوست دارد.»

توکل اعتماد قلبی به خداوند در تمام کارهاست. همان گونه که انسان در کارهای دنیوی برای خود وکیل می گیرد و بسیاری از امور خود را به او واگذار می کند تا آثار و نتایج سودمندتری در پی داشته باشد، شایسته است که در همه امور بر خداوند توکل کند و او را وکیل خود قرار دهد تا خواسته هایش بدون هیچ اضطراب و تشویش خاطر تأمین گردد. اگر انسان به ربوبیت پروردگارش اذعان دارد و معتقد است که مجموعه جهان هستی زیر سیطره حکومت او قرار دارد و تنها معبود شایسته پرستش، خداوند است، هرگز به دنبال معبود دیگری نمی رود و از کسی جز استمداد نمی جوید، بلکه همواره به خدا اعتماد و فقط از او درخواست کمک می کند.

امیدواری

یکی از فرایندهای مهم و کارآمد در تعالی و بالندگی انسان، «امیدواری» است. امید در سلامت روان انسان نقش مهمی برعهده دارد و به زندگی معنا و مفهوم می بخشد، هنگام هجوم مشکلات، ناملایمات و اندوه ها از فروپاشی روانی انسان جلوگیری می کند و مانع چیره شدن نگرانی و اضطراب بر انسان می گردد. امید باور سبزی است که همچون چراغ در تاریکی شب های زندگی، فردایی بهتر را نوید می دهد.

هر موجود زنده ای به امید رسیدن به مقصد و مقصود خود حرکت و تلاش می کند.(۲۹) حرکت، لذت زندگی است و سکون و ایستایی مایه خمودی و رنجوری است. نیروی این حرکت «امید» است که چرخ زندگی را می چرخاند. اگر روزی امید از زندگی بشر حذف شود، چرخ زندگی از حرکت باز می ایستد و دوران دلواپسی دائمی بشر فرا می رسد.

نشانه بارز امید به خداوند انجام عمل شایسته است. قرآن کریم می فرماید: «… فمن کان یرجو لقاء ربه فلیعمل عملاً صالحاً…؛(۳۰) و هر کس به دیدار پروردگارش امید دارد، باید کار نیک انجام دهد…» فردی که در پی تلاش های متعدد، شکست های زیادی را تجربه کند و تلاش او موفقیتی به همراه نداشته باشد، مضطرب و مبتلا به درماندگی و ناامیدی می شود. خداوند در باره نهی از ناامیدی می فرماید: «قل یا عبادی الذین اسرفوا علی انفسهم، لا تقنطوا من رحمه الله؛(۳۱) ای بندگان من که بر خود اسراف و ستم کرده اید از رحمت خدا نومید نشوید.»

در آیه دیگر یأس از رحمت خداوند را به شدت نکوهش کرده و این کار را مساوی با گمراهی معرفی می کند: «و من یقنط من رحمه ربه الا الضالون؛(۳۲) و جز گمراهان چه کسی از رحمت پروردگارش مأیوس می شود؟!»

انسان امیدوار هرگز خود را در بن بست نمی یابد و همواره در عمق تاریکی های زندگی به سوی روشنایی حرکت می کند. هر کسی که امید به بهبودی امور و اصلاح کارها را از دست بدهد، نسبت به آینده و پایان کار دچار نگرانی و اضطراب می شود.

توبه

انسان موجودی ضعیف است که در تمام مراحل زندگی به لطف و عنایت پروردگار نیاز دارد. نفس اماره آدمی مؤثرترین عامل در انحطاط و سقوط اوست. بیشتر مردم مرتکب لغزش ها و نافرمانی خدا می شوند و در مبارزه با نفس شکست می خورند. در این هنگام است که ناامیدی به سراغ آنان می آید و برای همیشه از رستگاری و رسیدن به کمالات انسانی مأیوس می شوند. وقتی انسان راه بازگشت را به روی خویش مسدود می بیند، حاضر به تجدیدنظر در رفتار خود نیست و با توجه به تیره بودن افق آینده، به هر سرکشی و طغیانی دست می زند.

تجسم اعمال بد و سنگین، همانند کابوسی وحشتناک بر روح انسان سایه می افکند و او را دچار اضطراب و فشار روانی می گرداند. خداوند متعال با عنایتی که به بندگان خویش دارد، راهی را برای آنان قرار داده است تا هر قدر هم به گناه آلوده باشند، راه نجات برای آنان مهیا باشد. «توبه» یکی از بهترین راه های رهایی از کابوس درون و آزادی از چنگال احساس گناه است؛ زیرا سبب آمرزش گناهان و تقویت امید انسان به رضایت الهی و بازگشت به سوی خداوند متعال است و به همین سبب موجب کاهش اضطراب و نگرانی می گردد.(۳۳)

اگر افراد مجرم در برنامه های غلط خود تجدیدنظر کنند، راه نجات برای آنان باز است و از بیراهه به راه بازمی گردند. در قوانین کیفری کشورها، قانونی به نام «عفو مجرمان در صورت پشیمانی از جنایات گذشته» وجود دارد تا روزنه امید به زندگی باشد. امید به زندگی برای این نوع زندانیان مایه نشاط است تا حتی در زندان هم مشغول کار و فعالیت شوند. اگر چنین امیدی وجود نداشته باشد، آنان هیچ گونه تلاشی انجام نمی دهند و حتی در زندان دست به هر جنایتی می زنند.(۳۴)

احساس گناه یکی از عوامل اضطراب و افسردگی و مایه خستگی روح انسان است و باعث سرخوردگی او در زندگی می شود. فردی که برای خود آینده ای مبهم و تاریک را ترسیم کرده است، وضعیت خود را نامشخص می داند و یا در انتظار عذاب الهی پس از مرگ نشسته است، خواه ناخواه دچار فشارهای روانی و اضطراب می شود، اما اگر بداند که آمرزش الهی نصیب او خواهد شد، عزم خود را جزم می کند تا مرتکب گناه نشود و در صورت غفلت، اگر مرتکب سرپیچی از فرمان الهی شود، مأیوس نمی گردد.

منابع:قرآن ،تفسیر المیزان وکتب معتبر روانشناسی

برچسب ها :

ناموجود
ارسال نظر شما
مجموع نظرات : 0 در انتظار بررسی : 0 انتشار یافته : 0
  • نظرات ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط مدیران سایت منتشر خواهد شد.
  • نظراتی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • نظراتی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.

آخرین اخبار

تابناك وب تابناك وب تابناك وب تابناك وب تابناك وب تابناك وب